Το δάσος με τις φιλλυρέες στον Γέρμα Καστοριάς.

Φυτό Φιλλυρέας στην τοποθεσία  "Μελίσσι".

   Το όμορφο χωριό «Ο Γέρμας» Καστοριάς είναι κτισμένο σε μια ειδυλλιακή κοιλάδα, η οποία περιβάλλεται από ψηλά βουνά. Τα εν λόγω βουνά καλύπτονται σχεδόν εξ ολοκλήρου από μικρά και μεγάλα δάση, ποικίλων δένδρων και θάμνων. Το πιο σπάνιο και «παράξενο» απ’ τα δάση αυτά βρίσκεται στην βραχώδη περιοχή «Μελίσσι» του Γέρμα, ακριβώς κάτω απ’ τη «Σπηλιά του Παπά», και συγκροτείται από αρκετές εκατοντάδες θάμνους φιλλυρέας της πλατύφυλλης (Phillyrea latifolia).

Για το φυτό φιλλυρέα αναφέρονται (και) τα εξής στο Διαδίκτυο:

«Φιλλυρέα ή Φιλυρέα (Phillyrea)

Οικογένεια: Ελαιίδες (Oleaceae).

Κοινά ονόματα: φιλλύκι, φελλύκι, αγριομυρτιά, γκρεουσιάδι, κ. ά.. Το Γένος της περιλαμβάνει γύρω στα 6 είδη θάμνων ή δέντρων, με διαστάσεις όχι πολύ μεγάλες. Είναι διαδομένη κυρίως στις παραμεσόγειες χώρες, και καλλιεργείται στο ύπαιθρο, μόνον στις περιοχές με ιδιαίτερα ήπιο κλίμα. Στον θάμνο αυτό αναφέρεται ο Διοσκουρίδης σαν Φιλλυρέα, ενώ στο ίδιο φυτό με ένα λάμδα (Φιλυρέα) αναφέρεται ο Θεόφραστος, (Φυτών Ιστορία 1 , 9, 3). Απαντάται και η ακανθωτή φιλλυρέα.

Βαθυπράσινοι θάμνοι φιλλυρέας
διάσπαρτοι στην τοποθεσία Μελίσσι του Γέρμα.

Φιλλυρέα η πλατύφυλλος (Phillyrea latifolia). Κατάγεται από τις παραμεσόγειες χώρες και φτάνει σε ύψος τα 7-8 μ. και σε διάμετρο 4-6. Μοιάζει με τη Φιλλυρέα τη στενόφυλλη (P.angustifolia), μόνο που έχει φύλλα επιμήκη και ωοειδή.

Εκ των ξενικών ειδών αξιολογότερο είναι η Φιλλυρέα η διακοσμητική (Phillyrea decora – vilmoriana), είδος ιθαγενές της δυτικής Ασίας.

Τεχνική της καλλιέργειας

Τα φυτά αυτά, που είναι εξαιρετικά διαδομένα στις παραμεσόγειες χώρες, προσαρμόζονται και σε πιο ψυχρά κλίματα. Το είδος φιλλυρέα η πλατύφυλλος (P. latifolia) μπορεί να καλλιεργηθεί στο ύπαιθρο και στη βόρεια Ελλάδα, αλλά σε προφυλαγμένα μέρη. Οι φιλλυρέες φυτεύονται την άνοιξη και δεν απαιτούν ιδιαίτερες φροντίδες».

Φυτό φιλλυρέας.

Το παρουσιαζόμενο δάσος του Γέρμα με τους θάμνους της αειθαλούς φιλλυρέας το βλέπουν στ’ αριστερά τους όλοι οι επισκέπτες του χωριού, όταν περνούν με το αυτοκίνητό τους απ’ το οδικό σημείο του «Κτήματος Τακαντζιά». Μερικοί μάλιστα εξ αυτών σκαρφαλώνουν, συνήθως την Άνοιξη, στην αντίστοιχη βουνοπλαγιά και παρατηρούν, εξετάζουν και θαυμάζουν τις εκατοντάδες φιλλυρέες με τα εύοσμα άνθη. Το ίδιο έπραξε και ο Γερμανιώτης δάσκαλος Γιώργος Αλεξίου, το Σάββατο 9 Φεβρουαρίου 2013. Ανέβηκε στο δάσος με τις φιλλυρέες κι έλαβε αρκετές φωτογραφίες τους, τις οποίες επισυνάπτει στο παρόν κείμενο.

Ο Γιώργος Αλεξίου μπροστά σε μία φιλλυρέα.

Φιλλυρέα

Φιλλυρέα

Καρποφόρος κλαδίσκος φιλλυρέας.

Φυλλοφόρα κλαδιά φιλλυρέας.

Καρποί φιλλυρέας.

Γειτονικές φιλλυρέες.

Φιλλυρέα και στο βάθος του βουνό Μουρίκι.

Η βουνοπλαγιά με τις φιλλυρέες.

Η περιοχή του κτήματος Τακαντζιά.

Αγριολούλουδο στην περιοχή με τις φιλλυρέες.

Άρκευθος στην τοποθεσία "Μελίσσι".

Ο δρυς το ίνδαλμά μας (ποίημα)

Ο δρυς το ίνδαλμά μας

(Ποίημα Ανδρέα Σεμάση)

Το ίνδαλμα μας στη ζωή δεν είν’ το κυπαρίσσι,

όπου στο πρώτο φύσημα λυγιέται του αγέρα

κι’ ως κάτω σκύβει δουλικά, γιά νύχτα, γιά ’ναι μέρα,

ανήμπορο μια δύναμη δικιά του να κρατήσει.
..........................................

Ίνδαλμά μας ορθώνεται τώρα πέρα ως πέρα

ο γέρο δρυς που στοίχειωσε κι’ έχει χιλιοχρονήσει,

μα την τρελή τη λαίλαπα δε λέει να προσκυνήσει,

μήδε και στην ψυχόφθορη ψυχομαχά την ξέρα.
..........................................

Γειά σου, χαρά σου, των δεντρών αλύγιστε πατέρα,

θριαμβικά ορέγομαι την άξια λεβεντιά σου.

Γειά σου χαρά σου γίγαντα, ίνδαλμα, γεια χαρά σου,

Δάσος δρυός κατά τον χειμώνα

της πανανθρώπινης αντρειάς κούρσεψες τον αθέρα

ριζοβολώντας στα βαθειά της μάνας γης τα σπλάχνα,

μηδέ στη λύπη την τραχειά, γρικιέται σου μιαν άχνα.

Ο Γέρμας "υπό σκιή" δρυός

Η όμορφη Κορησός Καστοριάς
μέσα από βελανιδιές.

Καρποί δρυός (βελανίδια)

Ο δάσκαλος Γιώργος Αλεξίου σε δάσος βελανιδιάς

Στις αγριογκορτσιές (αγριοαχλαδιές) του Γέρμα. 23 Οκτωβρίου 2012.

Αγριόγκορτσα

Το δέντρο «η αγριογκορτσιά (πύρος ο αμυγδαλόμορφος – pyrus amygdaliformis)» αυτοφύεται κι ευδοκιμεί σε όλα τα βουνά και τις ρεματιές του Γέρμα Καστοριάς. Οι κάτοικοι τού εν λόγω χωριού εκτιμούν πολύ το υπόψη φυλλοβόλο δέντρο, καθότι αγαπούν ιδιαίτερα τους εύγευστους καρπούς του, τα λεγόμενα αγριόγκορτσα ή απλώς γκόρτσα. Παλαιότερα, πριν το έτος 1960, όλοι σχεδόν οι Γερμανιώτες μετέβαιναν κατά τον μήνα Οκτώβριο στις τοποθεσίες όπου υπήρχαν τρανές αγριογκορτσιές και μάζευαν σε μεγάλα τσουβάλια τα ώριμα γκόρτσα τους. Τα εκλεκτότερα απ’ αυτά τα γκόρτσα τα μετέφεραν στο σπίτι τους και παρασκεύαζαν γλυκύτατο πετιμέζι, ενώ τα υπόλοιπα τα έριχναν ως ζωοτροφή στους οικόσιτους χοίρους τους.

Μεγάλη αγριογκορτσιά στον "Αϊ-Λιά"

Το αναφερόμενο πετιμέζι το παρασκεύαζαν ως εξής: Έριχναν τα γκόρτσα μέσα σε ένα μεγάλο κακάβι (χάλκινο καζάνι) και τα έβραζαν με νερό επί αρκετή ώρα, έως ότου μετατραπούν σε παχύρευστο πολτό. Κατόπιν στράγγιζαν (διήθιζαν) τον εν λόγω πολτό, μάζευαν το σιρόπι του, έριχναν σ’ αυτό μία μικρή ποσότητα «κασταλαγής» (κοσκινισμένη στάχτη)» (!) και το συγκέντρωναν σε κιούπια (πήλινα δοχεία). Την επόμενη ημέρα έβγαζαν από τα κιούπια το σιρόπι, χωρίς την κατακαθισμένη στάχτη, και το έβραζαν μέχρι να γίνει παχύρευστο πετιμέζι. Μ’ αυτό το πετιμέζι και με κομμάτια κυδωνιού και μήλου έφτιαχναν υπέροχα γλυκά κουταλιού. Έφτιαχναν επίσης με το πετιμέζι και μ’ αλεύρι νόστιμες μουστόπιτες, ενώ με ψίχα καρυδιού παρασκεύαζαν εξαιρετικά σουτζούκια, που τα έτρωγαν αργότερα τα μικρά παιδιά τους, όταν έπεφτε το πρώτο χιόνι στο βουνό Μουρίκι.

"Οι γκορτσιές του Κουτσιούκη"

Σήμερα, μόνον οι κτηνοτρόφοι του Γέρμα κι ευάριθμοι κάτοικοί του που αναπολούν την παλαιά βουκολική ζωή, επισκέπτονται τις αγριογκορτσιές του χωριού και γεύονται τα νόστιμα φρούτα τους. Ένας δε εξ αυτών μετέβη προχθές Τρίτη 23 Οκτωβρίου 2012 στις μεγάλες «αγριογκορτσιές του Κουτσιούκη» που βρίσκονται στην περιοχή «Αϊ-Λιάς», κοντά στη λίμνη της Γιάζιας, μάζεψε αρκετά αγριόγκορτσα και τράβηξε τις φωτογραφίες που συνοδεύουν το παρόν κείμενο. (Γ.Τ.Α.)

Κλαδιά με αγριόγκορτσα

Κορμός αιωνόβιας γκορτσιάς

Άγουρα γκόρτσα

Γκόρτσα πεσμένα στο έδαφος



Πρόβατα στις αγριογκορτσιές



Φαγώσιμα αγριόγκορτσα

Το «Αμπέλι του Αγγελή» στον Γέρμα Καστοριάς.

Άποψη του Γέρμα από το Αμπέλι του Αγγελή.

Ο Γέρμας Καστοριάς ήταν παλαιότερα, πριν το έτος 1960, ένα από τα μεγαλύτερα αμπελοχώρια της Δυτικής Μακεδονίας. Οι 300 αγροτικές οικογένειές του διατηρούσαν και καλλιεργούσαν περίπου ισάριθμα αμπέλια και παρήγαν τ’ ανάλογα προϊόντα (: κρασί, μούστο, πετιμέζι, μουστόπιτες , μουσταλευριές, σταφυλαρμιές, σουτζούκια, ξύδι και ρακί).

Από τ’ αναφερόμενα αμπέλια του Γέρμα, το γνωστότερο βρισκόταν στην περιοχή «Χάβος» και ανήκε στον δάσκαλο Στυλιανό Αγγελή († 1964) Το αμπέλι αυτό είχε έκταση 3 – 4 στρεμμάτων και διέθετε πάμπολλα σταφυλοφόρα κλήματα εξαιρετικών ποικιλιών. Ανάμεσα στα κλήματά του υπήρχαν και μερικές καρυδιές, μία κερασιά, μία αμυγδαλιά, έξι σουρβιές και μία μεγάλη βελανιδιά.

Κερασιά και καρυδιές στο αμπέλι του Αγγελή.
Στο βάθος δεξιά διακρίνεται ο Γέρμας.

Όταν ο αείμνηστος δάσκαλος Στυλιανός (Στεργιανός) και η νοικοκυρά γυναίκα του Πολυξένη επρόκειτο να «ξεπαλουκώσουν», να σκάψουν και να τρυγήσουν το αμπέλι, προσκαλούσαν για βοήθεια 5 - 6 εργατικές γυναίκες του χωριού. Οι γυναίκες αυτές ξεκουράζονταν και γευμάτιζαν το μεσημέρι κάτω απ’ την προαναφερόμενη μεγάλη βελανιδιά, που βρισκόταν στο άνω μέρος του αμπελιού. Το γεύμα τους περιελάμβανε απαραιτήτως γερμανιώτικη φασολάδα και πεντανόστιμες χορτόπιτες, τις οποίες έπλαθαν κι έψηναν στο σπίτι τους, η χρυσοχέρα κόρη τού Στυλιανού Σεβαστή Καραδήμου με την κόρη της κ. Ρίτσα, και η νύφη του Αναστασία με τη δασκάλα κόρη της Αγνή Αγγελή – Παπαδημητρίου.

Κληματαριά του αμπελιού επάνω σε καρυδιά.
Η μόνη που σώζεται σήμερα.

Το εξεταζόμενο αμπέλι το φύλαγε από τους κλέφτες, την εποχή που ωρίμαζαν τα σταφύλια του, ο βοσκός Λάζαρος Κοντσιώτης, που ήταν γείτονας και φίλος της οικογένειας Αγγελή. Το γεγονός αυτό το κοινοποιούσε στο Μεσοχώρι (πλατεία) ο Στεργιανός λέγοντας: «Εγώ δεν φοβάμαι τους κλέφτες, διότι το αμπέλι μου το φυλάγει ο Λάζαρος με το κυνηγητικό του όπλο».

Όταν απεβίωσε ο Στεργιανός, το έτος 1964, ανέλαβε την καλλιέργεια του αμπελιού ο δάσκαλος γιός του Αγγελής Αγγελής. Δυστυχώς και αυτός απεβίωσε το 1970, σε ηλικία 62 ετών, και από τότε το αμπέλι εγκαταλείφθηκε.

Το αγροτεμάχιο του υπόψη αμπελιού το επισκέπτονταν τακτικά κατά τα τελευταία χρόνια, χάριν αναψυχής, ο έτερος γιος τού Στεργιανού ιατρός Μιχάλης και ο αείμνηστος εγγονός του Γιάγκος Αγγελής. Σήμερα το επισκέπτονται περιστασιακά μόνον οι βοσκοί της περιοχής, καθώς και οι φυσιολάτρες Γερμανιώτες, οι άνω των 60 ετών, οι οποίοι έχουν γλυκές αναμνήσεις απ’ την εποχή που ο τρύγος στο χωριό τους ήταν μία μεγάλη αγροτική γιορτή.

Ο αείμνηστος Στυλιανός Αγγελής (+ 1964)

Η Παναγιά η Αμπελιώτισσα.
Στον Γέρμα αποκαλείται "Σταφυλοπαναγιά"
κι εορτάζεται στις 8 Σεπτεμβρίου.

Το πανέμορφο φθινοπωρινό αγριολούλουδο,
που στον Γέρμα ονομάζεται "Χέρι της Παναγιάς"

Η μεγάλη βελανιδιά του Αμπελιού.

Τρεις σουρβιές στο αμπέλι.

Ο αείμνηστος Αγγελής Αγγελής (+ 1970),
γιος του Στυλιανού.

Η αμυγδαλιά του αμπελιού, σήμερα ξερή.

Χρώματα στο φράχτη του αμπελιού.

Σουρβιά.

Καρυδιά του αμπελιού πεσμένη.

Μπραγκανιά δίπλα στο αμπέλι.

Άποψη του αμπελιού και του Γέρμα.