Οι «φοκάλες» (: φροκάλες, σκούπες, σάρωθρα) των γυναικών του Γέρμα Καστοριάς.

Εικ. 1. Πικροφόκαλη και βλαστός
κουκουδοφόκαλης

  Στα παλιά τα χρόνια, η ζωή των γυναικών στο χωριό Γέρμας Καστοριάς ήταν πολύ δύσκολη. Όλη την ημέρα εργάζονταν σκληρά στα κτήματα και το βράδυ επέστρεφαν κατάκοπες στις οικίες τους, όπου όμως δεν ξεκουράζονταν, αλλά φρόντιζαν τον αφέντη σύζυγο, τα μικρά παιδιά και τη γκρινιάρα πεθερά τους. Επίσης, μαγείρευαν το φαγητό τής άλλης ημέρας και «φοκαλνούσαν» (σκούπιζαν) και καθάριζαν ολόκληρο το σπίτι και την αυλή του.

  Το φοκάλισμα (σκούπισμα) το έκαναν με τριών ειδών φοκάλες (σκούπες), που κατασκεύαζαν οι ίδιες οι αγρότισσες με (από) κατάλληλα φυτά των βουνών και των χωραφιών τους. Αυτά τα τρία είδη της γερμανιώτικης φοκάλης παρουσιάζονται εν ολίγοις παρακάτω.

Εικ. 2. Στέλεχος κουκουδοφόκαλης

1)    Η κουκουδοφόκαλη (εικ. 1, 2,3,4).

        Η κουκουδοφόκαλη φτιάχνεται από το ομώνυμο φυτό, που είναι μία πόα αυτοφυούμενη στις βουνοπλαγιές και στις ακροποταμιές του Γέρμα. Απ΄ τη ρίζα του εν λόγω φυτού ξεπετιούνται κάθε Άνοιξη 5 – 10 λεπτοί βλαστοί ύψους περίπου 30 – 40 εκατοστών, που έχουν φύλλα χνουδωτά και σταχτοπράσινα, τα οποία όταν ξεραθούν ομοιάζουν με κουκούδια (κόμβους), εξ ου και η ονομασία κουκουδοφόκαλη. Οι βλαστοί αυτοί βγάζουν στην κορυφή τους λευκά και άοσμα άνθη.

  Οι Γερμανιώτισσες κόβουν κάθε Καλοκαίρι αρκετούς  βλαστούς κουκουδοφόκαλης, σχηματίζουν μ’ αυτούς ένα μάτσο, που το δένουν γερά με σπάγκο και φτιάχνουν τη σκούπα «κουκουδοφόκαλη», με την οποία παλαιότερα «φοκαλνούσαν» τ’ αλώνια και ξεδιάλεγαν το σιτάρι απ’ τα σκύβαλα.

Εικ. 3. Το φυτό κουκουδοφόκαλη

2)   Η πικροφόκαλη (εικ. 1,5,6,7).

     Η πικροφόκαλη κατασκευάζεται από ένα είδος άκανθας (γαϊδουράγκαθου), που έχει λεπτούς και σκληρούς βλαστούς, ύψους 40 – 50 εκατοστών περίπου, και που αυτοφύεται στ’ αμπέλια του Γέρμα. Η εν λόγω άκανθα λέγεται πικροφόκαλη, διότι ο χυμός των βλαστών της είναι πολύ πικρός. Οι αγρότισσες του Γέρμα έφτιαχναν, έως το έτος 1965, φοκάλες απ’ τους βλαστούς του αναφερόμενου φυτού, σκούπιζαν με αυτές τις αυλές των σπιτιών τους και απομάκρυναν τα σκύβαλα από τ’ αλωνισμένα σιτηρά τους.

Εικ. 4. Η σκούπα κουκουδοφόκαλη

3)    Η ψωμοφόκαλη (εικ. 8,9,10).

                    Η ψωμοφόκαλη κατασκευάζεται από το ομώνυμο φυτό, που το σπέρνουν κάθε χρόνο ανάμεσα στις καλαμποκιές τους οι γεωργοί του Γέρμα. Το εν λόγω φυτό αποτελείται από ένα καλάμι πολύ λεπτό, που φτάνει σε ύψος το 1,5 μ. περίπου, και που βγάζει στην κορυφή του μία ταξιανθία σε διάταξη κορύμβου.

Η ψωμοφόκαλη ήταν παλαιότερα η καλύτερη σκούπα του σπιτιού. Μ’ αυτήν σκούπιζαν οι γυναίκες το μαγειριό και τον φούρνο και μάζευαν τις ψίχες του ψωμιού απ’ τον «τράπεζο» (: κυκλικό τραπέζι ύψους 20 εκατοστών περίπου) και γι’ αυτό πήρε την υπόψη ονομασία.

Οι αγρότισσες του Γέρμα έκοβαν τα στελέχη - καλάμια της ψωμοφόκαλης και τα μετέφεραν σε ορισμένες γυναίκες του χωριού, οι οποίες - μόνον αυτές - γνώριζαν να τα δένουν και να τα «ράβουν» με σακοράφα και σπάγκο και να φτιάχνουν τις  όμορφες ψωμοφόκαλες.

Εικ. 5. Η σκούπα πικροφόκαλη

Εικ. 6. Πικροφόκαλη

Εικ. 7. Άνθη του φυτού πικροφάκαλη

Εικ. 8. Ψωμοφόκαλη του εμπορίου

Εικ. 9. Ψωμοφόκαλη

Εικ. 10. Ψωμοφόκαλη και φαράσι

Το φυτό άκανθα (του κορινθιακού κιονόκρανου) στις εξοχές του Γέρμα.

Ανθισμένες άκανθες στον Γέρμα

Η Άκανθα η ακανθώδης (Acanthus spinosus, L. 1753) είναι μια πολυετής πόα, πολύ κοινή στον Γέρμα Καστοριάς και γενικότερα σε όλη την Ελλάδα. Τα φύλλα της σχηματίζουν πυκνό ρόδακα στη βάση του φυτού. Τα άνθη της βγαίνουν ως πυκνή ταξιανθία, έχουν λευκό χείλος, πορφυρό κάλυκα και αγκαθωτά βράκτια. Ανθίζει από τον Μάιο σε ποικιλία βιοτόπων. Οι Αρχαίοι Έλληνες θαύμασαν την άγρια ομορφιά της, φιλοτέχνησαν τη μορφή της σε μάρμαρο κι επινόησαν το περίφημο κορινθιακό κιονόκρανο.

«Το ματωμένο χάδι της ακάνθας

Όπως το κορμί που δεν νογά, αλλά το νιώθει η τέχνη. Ή το κορμί που μάτωσε, μα το γιατρεύει η τέχνη. Έτσι κι η Ακάνθα η απαλή, η Άκανθα η ακανθώδης. Πλατιά φυλλώματα χαρίεντα κι η λόγχη της στητή. Όλη ένα αγκάθι, μη γελαστείς να την αγγίξεις. Κάτω απ’ τα ροζ, τα μωβ και τα λιλά μετάξια κεντούν βελόνες. Θυμήσου, πρόπερσι την ξερίζωσες που μάτωσε το απαλό σου μπρατσάκι, μα εκείνη ξαναπέταξε φύλλωμα απ’ την αρχή τον άλλο χρόνο. Και θριάμβευσε πάλι η λόγχη δίπλα στα ευγενέστατα γιασεμιά.

Βιότοπος άκανθας στην περιοχή Ράχη Κορησού

Αυτή είναι η μοίρα των αγρίων. Να έχουν χάρη ιδεατή που δεν χωράει στο σώμα. Μα η καλλονή ακόμα λαγοκοιμάται μες στο αγκάθι. Και η Άκανθος ανθοφορεί ακόμα μες σε φυλλώματα απροσπέλαστου λευκού μαρμάρου. Θρυλείται το όνομά της σε κιονόκρανα κορινθιακά». (Αναρτήθηκε στο Διαδίκτυο από την jiagogina).

Μορφή άκανθας σε κορινθιακό κιονόκρανο

Συστάδα φυτών άκανθας

Ξυλόγλυπτες άκανθες σε τέμπλο
του Γέρμα, έτ. 1775.

Σκηνή φυσιολάτρη δασκάλου στον ίσκιο καστανιάς

Η θεματική σκηνή

Η Δυτική Μακεδονία έχει, ως γνωστόν, ηπειρωτικό κλίμα, δηλαδή πολύμηνους ψυχρούς χειμώνες, και σύντομα θερμά καλοκαίρια. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη οι Καστοριανοί φυσιολάτρες δραστηριοποιούνται ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες, εκδράμουν πολύ συχνά στις ειδυλλιακές εξοχές της περιοχής τους, και απολαμβάνουν πλήρως τις ομορφιές των βουνών, των κοιλάδων και των ποταμών της. Μάλιστα, μερικοί εξ αυτών, Θεού θέλοντος και καιρού επιτρέποντος, στήνουν τις σκηνές τους σε τοποθεσίες ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και περνούν εκεί τον περισσότερο απ’ τον ελεύθερο χρόνο τους.

Στους εν λόγω φυσιολάτρες «σκηνίτες» περιλαμβάνεται και ο δάσκαλος Γιώργος Αλεξίου από τον Γέρμα Καστοριάς, όστις στήνει κάθε χρόνο τη σκηνή του σε ένα περίβλεπτο ύψωμα του βουνού Πάσχος του χωριού του, επάνω απ’ το αμπέλι του και στον ίσκιο μιας καστανιάς. Φωτογραφίες αυτής της σκηνής, του, που έστησε φέτος κατά το πρωινό της 15^ης Ιουνίου στο αναφερόμενο ύψωμα, παρουσιάζονται εδώ.

Η σκηνή κάτω από την καστανιά

Το καλοκαίρι

Ο κόσμος λάμπει σαν ένα αστέρι,

βουνὰ και κάμποι, δένδρα, νερά,

γιορτάζουν πάλι, καθὼς προβάλει

το καλοκαίρι. Θεού χαρά…

……………………………………..

Την ώρα τούτη σκορπά ένα χέρι

χάδια και πλούτη, κι η γη φορά,

σαν μια πορφύρα. Ζωής πλημμύρα

το καλοκαίρι. Θεού χαρά!...
                               Κωστής Παλαμάς

Ο Γιώργος Αλεξίου μπροστά στη σκηνή του

Η τοποθεσία της σκηνής

Η θέα προς το Μακροβούνι

Στο βάθος της φωτογραφίας η τοποθεσία Πηγαδάκι

Στο βάθος της φωτογραφίας το βουνό Μουρίκι





Άνθη της πέτρας

Άνθη της πέτρας μπροστά στην πράσινη θάλασσα
με φλέβες που μου θύμιζαν άλλες αγάπες
γυαλίζοντας στ' αργό ψιχάλισμα

Άνθη της πέτρας φυσιογνωμίες που ήρθαν
όταν κανένας δεν μιλούσε και μου μίλησαν
που μ' άφησαν να τις αγγίξω ύστερα από την σιωπή
μέσα σε πεύκα σε πικροδάφνες και σε πλατάνια.

Γιώργος Σεφέρης

Άκουσε και : http://www.youtube.com/watch?v=XK-tEwS-NZU

                                                              

Ημερίδα στην Καστοριά με θέμα «Αρωματικά – Φαρμακευτικά φυτά». Πέμπτη 7 Ιουνίου 2012.

Τσάι των βουνών του Γέρμα Καστοριάς

  Η Διεύθυνση Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής της Περιφερειακής Ενότητας Καστοριάς διοργάνωσε κατά την Πέμπτη 7 Ιουνίου 2012, από ώρα 7 μ.μ. έως ώρα 9.30 μ.μ., μία πολύ ενδιαφέρουσα Ημερίδα, που είχε ως γενικό θέμα τα «Αρωματικά – Φαρμακευτικά φυτά». Η Ημερίδα διεξήχθη στο αμφιθέατρο του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Καστοριάς και υπήρξε απόλυτα επιτυχής. Την παρακολούθησαν με ιδιαίτερη προσοχή, ο Αντιπεριφερειάρχης Καστοριάς κ. Δημήτριος Σαββόπουλος, άλλοι ευάριθμοι αξιωματούχοι των πολιτικών και δημοτικών Υπηρεσιών της Καστοριάς και αρκετοί κάτοικοι της περιοχής.

Τα επιμέρους θέματα της Ημερίδας και οι εισηγητές τους αναφέρονται ακολούθως:

1)      Αρωματικά – Φαρμακευτικά φυτά στο Νομό Καστοριάς // Κόρδα Βασιλική, Γεωπόνος.

2)      Παραγωγή και αξιοποίηση Αρωματικών – Φαρμακευτικών φυτών. //Χατζοπούλου Πασχαλίνα, ερευνήτρια του Κ.Γ.Ε. Βορείου Ελλάδος.

3)      Ερασιτεχνική και επαγγελματική επεξεργασία των Αρωματικών – Φαρμακευτικών φυτών και η προώθησή τους στις αγορές. // Κατσιώτης Σταύρος, Αναπλ. Καθηγητής Τμήματος Φαρμακευτικής Α.Π.Θ.

Η κ. Μάχη Πισιώτη επί της υποδοχής

4)      Βιώσιμη ανάπτυξη ελληνικών μοναδικών Αρωματικών - Φαρμακευτικών φυτών. «Από την ελληνική γη στο μπουκάλι».// Τσουκαλάς Αναγνώστης, Διευθυντής Ανάπτυξης νέων δραστηριοτήτων APIVITA Α.Ε.Β.Ε.

Μετά το πέρας των εισηγήσεων έγινε σχετική διεξοδική συζήτηση κι εξήχθησαν τ’ ανάλογα συμπεράσματα.



Ο Αντιπεριφερειάρχης κ. Δ. Σαββόπουλος
ενημερώνει τους δημοσιογράφους



Ο χώρος διεξαγωγής της Ημερίδας

Το εκλεκτό κοινό της Ημερίδας έξω από το Κ.Π.Ε.

Το κοινό της Ημερίδας

Η κ. Μάχη  Πισιώτη, στέλεχος του Κ.Π.Ε.

Το φυτό «βουζλιά» (κουφοξυλιά) στις εξοχές του Γέρμα Καστοριάς

Ανθοφόρος κλαδίσκος βουζλιάς

[Βουσία = γογγυλίδι όμοιον. Θετταλοί (Ησύχιος)]

Το χωριό «Ο Γέρμας» βρίσκεται, ως γνωστόν, σε μία σχετικώς απομονωμένη περιοχή του νομού Καστοριάς, η οποία περιβάλλεται ολόγυρα από ψηλά βουνά και είναι καλυμμένη από αναρίθμητα και πολυειδή φυτά. Ένα απ’ αυτά τα φυτά είναι και η λεγόμενη «βουζλιά» (: η γνωστή κουφοξυλιά), που απαντάται σε όλες σχεδόν τις ποτιστικές τοποθεσίες του χωριού και είναι ιδιαίτερα αγαπητή στους κατοίκους του, άνδρες και γυναίκες. Στους άνδρες μεν, διότι από το κούφιο ξύλο της έφτιαχναν, όταν ήταν παιδιά (έως το έτος 1965 περίπου), τα αυτοσχέδια παιχνίδια «σιουφλέκ’», «χ(τυ)πάρ΄» και «στρίτσκα», στις γυναίκες δε, διότι συνέλεγαν ανέκαθεν και συλλέγουν απ’ αυτήν το λεγόμενο «βουζλιάνθ’» δηλαδή τα όμορφα κι εύοσμα άνθη της, τα οποία αποξηραίνουν και τα χρησιμοποιούν κατά τους μήνες του χειμώνα ως άριστο αφέψημα.

Ανθισμένη βουζλιά

Για το φυτό «βουζλιά» αναφέρει τα εξής η Βικιπαίδεια:

Η κουφοξυλιά ανήκει στην οικογένεια των Αιγοφυλλοειδών (Caprifoliaceae) και είναι το μοναδικό γένος της οικογενείας αυτής που έχει φύλλα σύνθετα. Πρόκειται για θάμνους ή μικρά δένδρα φυλλοβόλα και υγρόμορφα, με άνθη λευκά ή ωχρόλευκα, κατά τη διάρκεια της ανθοφορίας, τοποθετημένα σε μεγάλες ταξιανθίες (σκιάδια), που εμφανίζονται τον Μάιο – Ιούνιο - Ιούλιο. Ωριμάζουν από τον Ιούλιο έως τον Σεπτέμβριο σε πολυάριθμες μικρές, σφαιρικές και μελανές ραγόμορφες δρύπες (γογγυλίδια), οι οποίες είναι πολύ χυμώδεις. Ο χυμός τους έχει σκούρο ιώδες χρώμα και χρησιμοποιείται για τον χρωματισμό κρασιών, λικέρ, δερμάτων, βαμβακερών υφασμάτων κλπ. Εκτός από τα άνθη της, που χρησιμοποιούνται αποξηραμένα ως αφέψημα, χρησιμοποιούνται στη φαρμακευτική και τα υπόλοιπα μέρη του φυτού: Ο φλοιός της ως καθαρτικό και εμετικό, τα φύλλα της ως επουλωτικό και οι καρποί της ως εφιδρωτικό και διουρητικό.

Πανέμορφο άνθος βουζλιάς

(Γιώργος Τ. Αλεξίου)

Κομμένα άνθη βουζλιάς

Ανθισμένη βουζλιά

Βουζλιές στην τοποθεσία "Βουζλιά"
του όρους Μουρίκι.

Αποξήρανση ανθέων βουζλιάς σε δίσκο

Ματσάκια ανθέων βουζλιάς αποξηραινόμενα

Άνθη βουζλιάς σε τσαγερό

Εκδρομή στο βουνό Σαρακίνα Καστοριάς, για συγκομιδή μυρωδάτου τσαγιού. Σάββατο 2 Ιουνίου 2012.

Τσάι του βουνού Σαρακίνα Καστοριάς

Κατά τις αρχές του μηνός Ιουνίου κάθε χρόνου, οι κάτοικοι των χωριών του νομού Καστοριάς που είναι κτισμένα ολόγυρα στο ερατεινό βουνό Σαρακίνα (μέγιστο ύψος 1.386μ.), δηλαδή της Κορησού, των Αμπελοκήπων, της Μηλίτσας, του Κωσταραζίου, του Βογατσικού και του Γέρμα, ανέρχονται στις ασβεστολιθικές κορυφές και στ’ αντερείσματά του και συλλέγουν το μυρωδάτο «τσάι του Βουνού», που φυτρώνει εκεί.

Εφέτος, οι Γερμανιώτες αδελφοί Γιώργος και Κώστας Αλεξίου, τηρώντας αυτή την πατροπαράδοτη συνήθεια, ανέβηκαν κατά το πρωινό του Σαββάτου 2 Ιουνίου 2012 στο εν λόγω βουνό, και βάδισαν στον αγροτικό δρόμο που αρχίζει απ’ την τοποθεσία Κρέστα Κορησού, διέρχεται από την περιοχή Κρανιά Κωσταραζίου και καταλήγει στη χαράδρα Χάβος του Γέρμα. Κατά την εν λόγω πολύωρη πεζοπορία τους, θαύμασαν και φωτογράφισαν τις φυσικές ομορφιές τις Σαρακίνας και των γύρω της περιοχών, άκουσαν τα κελαηδίσματα πάμπολλων αηδονιών και άλλων ωδικών πουλιών, απόλαυσαν το άρωμα άπειρων αγριολούλουδων και ανθισμένων δέντρων και βεβαίως, συνέλεξαν με προσοχή, από τις κοντινές βουνοπλαγιές, την απαιτούμενη και απαραίτητη γι’ αυτούς ετήσια ποσότητα τσαγιού. Στην ίδια θεσπέσια διαδρομή συνάντησαν επίσης κι επισκέφτηκαν την περιοχή και τη βρύση του εγκαταλειμμένου χωριού Σαρακίνα (εγκαταλείφθηκε περί το 1750), καθώς και το ναΐσκο του Αποστόλου Θωμά (18^ος αιών ;), όπου εκκλησιάζονταν οι λιγοστοί Σαρακατσάνοι κάτοικοι αυτής (της Σαρακίνας).

Χαρακτηριστικό τοπίο της Σαρακίνας

Εδώ, μαζί με το παρόν σύντομο κείμενο, παρουσιάζονται και μερικές φωτογραφίες των φυσικών τοπίων και των σπάνιων ανθέων, που είδαν κατά την υπόψη ημέρα οι αναφερόμενοι δύο εκδρομείς.

Τοπίο της Σαρακίνας

Μυρωδάτο τσάι του βουνού

Άποψη του Γέρμα Καστοριάς απ' την τοποθεσία Κρανιά.

Άποψη περιοχής του Γέρμα απ' τη θέση Πάτωμα

Λιβάδι με ορχιδέες στη Σαρακίνα.

Ο Κώστας Αλεξίου στην τοποθεσία Πάτωμα

Άποψη της λίμνης του Γέρμα

Ο Γιώργος Αλεξίου. Στο βάθος η λίμνη της Γιάζιας.

Εξωτικό αγριολούλουδο

Κρίνος της Παναγιάς

Άκανθα ανθισμένη

Πανέμορφα έντομα σε άνθος άκανθας

Χρυσόχρωμο μανιτάρι

Η νέα ποτίστρα αιγοπροβάτων της Σαρακίνας

Η παλιά βρύση - ποτίστρα της Σαρακίνας

Ο ναΐσκος του Αποστόλου Θωμά και η διπλανή του κερασιά